قواعد دروس عربی اول دبیرستان

قواعد درس دوم                                         

: درس امروز ما، درباره فعل ثلاثی مجرّد و مزید است.

فعل و بسیاری از اسم ها در زبان عربی دارای سه حرف اصلی و گاهی چهار حرف اصلی هستند.

به فعل هایی که دارای سه حرف اصلی هستند ثلاثی و فعل هایی که دارای چهار حرف اصلی هستند؛ رباعی می گویند.

توجه داشته باشید که در باره ی رباعی در کتاب درسی هیچ توضیحی نیامده است .

به این فعل ها دقت کنید :

یذهَبونَ، تَسمَعینَ، تَخْرُجانِ، جَلَسْتُما، اِلْعَبا

  :        چه کسی می تواند حروف اصلی آنها را تشخیص دهد؟

:    آقا اجازه   : ( ذهب /سمع/خرج/جلس/لعب)

:بله {ذهب /سمع/خرج/جلس/لعب} حروفِ اصلیِ فعل های بالا هستند.

به این فعل ها «ثُلاثی» یعنی «سه  تایی» گفته می شود.

 تمرین: حروفِ اصلی این فعل های ثلاثی کدامند؟

1- تَعمَلونَ:              ع ل م             ع م ل             م ل و

2- قَرَأتُما:                 ت م ا              ق ت م          ق ر أ

3- تَشکُرینَ:             ش ک ر            ش ر ک          ش ر ن

دانش آموز: آیا همه فعل ها در زبان عربی ثُلاثی هستند؟

:      خیر، بیشتر فعلها ثُلاثی هستند یعنی دارای سه حرف اصلی هستند. امّا بعضی فعل ها دارای چهار حرف اصلی هستند.

 مانند:      زَلْزَلَ: لرزید.      تَرْجَمَ: ترجمه کرد.

حدس بزنید فعل هایی که چهار حرف اصلی دارند چه نامیده می شوند؟

 رُباعی     یا       خُماسی

:آقا رباعی رباعی رباعی

:    آری به فعل هایی که چهار حرف اصلی دارند رباعی گفته می شود.

امّا فعل رباعی را چون خیلی کم است نمی خوانیم.

فعل ثلاثی دو نوع است:

 1- ثلاثی مجرّد             2- ثلاثی مزید

اغلب فعل هایی که در دوره راهنمایی با آن آشنا شده اید ثلاثی مجرّد بودند.مانند :

ثُلاثی مجرّد به فعلی  می گویند که اوّلین صیغه فعل ماضیِ آن از سه حرف تشکیل می شود.

 مثلاً این فعل ها ثلاثی مجرّد هستند

 (سَمِعوا، رَفَعْنا، یَلعَبانَ، تَحکُمُ، تَصبِرونَ، حَمَلْتَ، اُکتُبوا)

 اوّلین صیغه ماضیِ این فعل ها به ترتیب عبارتند از:

( سَمِعَ،رَفَعَ، لَعِبَ، حَکَمَ، صَبَرَ، حَمِلَ، کَتَبَ)

پس می بینیم همه ی  این فعل ها سه حرفی اند.

زیرا اولین صیغه ی ماضی آن ها سه حرف بیشتر ندارد.

سَمِعوا – رَفَعْنا- یَلعَبانِ- تَحْکُمُ- تَصْبِرونَ- حَمَلَتْ- اُکْتُبوا

سَمِعَ -  رَفَعَ  - لَعِبَ  - حَکَمَ -  صَبَرَ  -   حَمَلَ-   کَتَبَ

ولی فعل ثلاثی مزید، به فعلی گفته می شود که اوّلین صیغه  ماضیِ آن بیشتر از سه حرف داشته باشد.

أخْرَجْنا- تُعَلِّمونَ- هاجَرْتُم- إجْلَسْتَ- قَدَّمْنا- سافَروا

به فعل های بالا توجّه  کنید:

اوّلین صیغه ماضی این فعل ها عبارتند از:

أخْرَجَ  - عَلَّمَ-   هاجَرَ-     أجْلَسَ-  قَدَّمَ -  سافَرَ

می بینید که به اولین صیغه ماضی هر یک از این فعل ها حرفی اضافه شده است.

 بنا براین به این فعل ها فعل های ثلاثی مزید گفته می شود.

برای تشخیص مجرّد از مزید به اولین صیغه ماضیِ آن فعل مراجعه می کنیم.

تمرین:

از میان فعل های زیر کدام افعال، ثلاثی مزید هستند؟

یفْتَحُ – تَنظُرینَ – تَقطَعونَ – تَضرِبُ – أحْسَنَ.

یُشاهِدُ- تَدخُلْنَ -  یُکَذِّبانِ – أمَرتُما – أرسَلْنا

هر کدام از فعلهای ثلاثی مزید، دری از نظر معنی بر روی ما می گشاید؛ به هر گروه از  این افعال یک باب می گویند و فعلهای ثلاثی مزید دارای هشت باب مشهور هستند که ما در درس دوم با سه باب از بابهای ثلاثی مزید آشنا می شویم. شما می توانید این بابها را در جدول زیر مشاهده کنید:

باب

وزن ماضی

وزن مضارع

وزن امر

إفعال

أفْعَلَ

یُفْعِلُ

أفْعِلْ

تَفعیل

فَعَّلَ

یُفَعِّلُ

فَعِّلْ

مُفاعَلَة

فاعَلَ

یُفاعِلُ

فاعِلْ

دانش آموزان عزیز، شما اکنون می توانید مثالهایی را در باب های گفته شده ملاحظه کنید.

به معنی کلمه ها نیز دقّت کنید:

مثال برای ثلاثی مزید باب «إفعال»

ماضی

مضارع

مصدر

امر مخاطب

أجْلَسَ: نشاند

یُجْلِسُ : می نشاند

إجلاس: نشاندن

أجْلِسْ: بنشان

ثلاثی مجرّد، فعل بالاعبارت است از:

ماضی

مضارع

مصدر

امر مخاطب

جَلَسَ: نشست

یَجْلِسُ: می نشیند

جُلوس: نشستن

اِجْلِسْ: بنشین

 

تمرین: 1- ماضی ،مضارع، مصدر و امر باب إفعال از حروف اصلی « ح ض ر» کدام است؟

أحْضَرَ              یَحْضُرُ              حُضور                     أحضِرْ

حَضَّرَ               یُحْضِرُ              إحضار                    اُحضُرْ

2- کدام کلمات مربوط به باب إفعال هستند؟ (در هر ردیف 2 کلمه)

أمَرْتَ        أنْزَلَ         أرکَبَ        أذْهَبُ         أجْلِسُ

یُدْخِلُ        یُخْرُجُ        یُجاهِدُ       یُثْبِتُ        یُعَرِّفُ

أجْلِسْ        اِذهَبْ        أخْرِجْ        اِلْبَسْ       أعْرِفُ

مثال برای ثلاثی مزید باب «تفعیل »:

ماضی

مضارع

مصدر

امر مخاطب

نَزَّلَ: پایین آورد

یُنَزِّلُ: پایین  می آورد

تَنْزیل: پایین آوردن

نَزِّلْ: پایین بیاور

ثلاثی مجرّد فعل بالا عبارت است از:

ماضی

مضارع

مصدر

امر مخاطب

نَزَلَ: پایین آمد

یَنْزِلُ: پایین می آید

نُزول: پایین آمدن

اِنْزِلْ: پایین بیا

 تمرین: 1- ماضی ، مضارع،مصدر و امر باب تفعیل از حروف اصلی «ک ب ر» کدام است؟

کَبُرَ          یکْبُرُ         تَکبیر        تَکَبَّرْ

کَبَّرَ          یُکَبِّرُ         تَکَبُّر         کَبِّرْ

1-   کدام گزینه مربوط به باب تفعیل است؟

الف: عَلِمَ، یَعلَمُ، عِلْماً، اِعلَمْ

ب: أعلَمَ، یَعلِمُ، إعلاماً، أعلِمْ

ج: عَلَّمَ، یُعَلِّمُ، تَعلیماً، عَلِّمْ

مثال برای ثلاثی مزید باب «مفاعلة»

 

ماضی

مضارع

مصدر

امر مخاطب

جالَسَ: همنشینی کرد

یُجالِسُ: همنشینی می کند

مُجالَسَة: همنشینی

جالِسْ: همنشینی کن

ثلاثی مجرّد فعلِ بالا را کمی جلوتر خواندیم. گاهی مصدر این باب بر وزن «فِعال» است.

مثال: جاهَدَ، یُجاهِدُ: مُجاهَدَة (جِهاد) – دافَعَ، یُدافِعُ، مُدافَعَة (دِفاع)

تمرین : 1- ماضی ،مضارع، مصدر و امر باب مُفاعَلَة از حروف اصلی «ج ه د» کدام است؟

جاهَدَ       یَجتَهِدُ             اِجتِهاد             جاهِدْ

جَهَدَ        یُجاهِدُ             مُجاهَدَة           اِجْهَدْ

2-   کدام گزینه مربوط به باب مُفاعَلَة است؟

الف- کَتَبَ، یَکْتُبُ، کتابةً، اُکْتُبْ.

ب- کاتَبَ، یُکاتِبُ، مُکاتَبَةً، کاتِبْ.

      (مضارع)                                              (امر)

تُنَزِّلُ:        پایین می آوری                   نَزِّلْ:         پایین بیاور.

تُعلِّمینَ:       یاد می دهی.                  عَلِّمى :      یاد بده.

تُجالِسونَ: همنشینی می کنید.           جالِسوا:    همنشینی کنید.

تُجاهِدانِ:   جهاد می کنید.                   جاهِدا:         جهاد کنید.

تُکْرِمُ:              احترام می گذاری.            أکْرِمْ:         احترام بگذار.

تُخْرِجْنَ:    خارج می کنید.        أخْرِجْنَ:    خارج کنید.

  : نکته، همزه باب إفعال در فعل امر، همیشه مفتوح «أ» است. مثال:

تُحْسِنُ: (نیکی می کنی)                  أحْسِنْ: (نیکی کن)

تُدْخِلانِ: (داخل می کنید)                 أدْخِلا: (داخل کنید)

--------------------------                ----------------------

(سماعی – قیاسی)

ماضی، مضارع و مصدر در ثلاثی مجرّد «سماعی» هستند. سماعی یعنی شنیداری.

 یعنی از قبل باید آنها را شنیده باشیم. به مصدر این فعل ها دقّت کنیم.

حَفِظَ  = حِفْظ               قَرَأ  =  قِراءَة               جَلَسَ    =   جُلوس                    عَرَفَ    = عِرفان

امّا ماضی، مضارع  و مصدر در ثلاثی مزید «قیاسی» هستند؛ یعنی اگر یک مورد را بلد باشیم بقیه فعلها و مصدرها را با مقایسه کردن می سازیم.

فعل هایی که در یکی از بابهای افعال و تفعیل به کار می روند؛ اغلب به صورت متعدّی ترجمه می شوند. یعنی نیاز به مفعول دارند.

مانند: نَزَلَ : نازل شد أنزَلَ و نَزَّلَ: نازل کرد.

تمرین : 1- امر این فعل ها کدام است؟

الف: تُرجِعُ               اِرْجِعْ- أرجِعُ- أرجِعْ

ب: تُعَیِّن                 عَیِّن- عَیَّنَ- تعیین

ج: تُدافِعونَ              دافَعوا- دافِعوا- اِدفَعوا

2-              ترجمه صحیح هر فعل کدام است؟

الف: أجْلَسَ                    می نشینم- نشانید- نشست

ب: فَهَّمَ                         فهمید- بفهم- فهمانید

ج: عَلِّمْ                          یاد بده- یاد داد- بدان

نمره از 4

--------------------------  

 

 

 

قواعد درس سوم
معرفی باب تفعُّل : تفاعُل ، افتعال ، انفعال ، استفعال

 

 

اولین صیغه ماضی

اولین صیغه مضارع

مصدر

حروف زائد

تَفَّعَلَ

یَتَفَعَّلُ

تَفَعُّلْ

ت - ع

تعلم

یتعلم

تعلم

ت - ل

تَفاعَلَ

یَتَفاعَلُ

تَفاعُل

ت - ا

تواضع

یتواضع

تواضع

ت - ا

افْتَعَلَ

یَفْتَعِلُ

افتعال

ا - ت

احترم

یحترم

احترام

ا - ت

انْفَعَلَ

یَنْفَعِلُ

انفعال

ا - ن

انجمد

ینجمد

انجماد

ا - ن

استَفْعَلَ

یَستَفْعِلُ

استفعال

ا - س - ت

استخرج

یستخرج

استخراج

ا - س - ت

 

 

 

برای ساختن فعل امر : ابتدا حرف مضارع (ت) را از سر فعل مضارع مخاطب بر می داریم سپس در صورت نیاز بر سر فعل همزه می آوریم. آنگاه حرکت همزه را مشخص می کنیم و در پایان از آخر فعل نون یا ضمه را حذف می کنیم (غیر از صیغه جمع مؤنث)

 

 

تَتَعلّمُ --> تَعَلّمْ
تتواضَعُ --> تواضَعْ
تَحْتَرِمُ --> احْتَرَمْ
تَسْتَخْرِجُ --> اِسْتَخْرِجْ
 

 

 

 

 

 

 

 

قواعد درس چهارم :
اسم ها به دو گروه تقسیم می شوند:

1. مشتق
2. جامد
1
مشتق اسمی است که از کلمه دیگری گرفته شود مانند : کاتب ، مکتوب، مکتب و مکتبة که از کَتَبَ گرفته شده اند.
2
جامد اسمی است که از کلمه دیگری گرفته نمی شود . مانند :‌قلم ، دفتر ، طلا ، سقف  

  انواع اسامی مشتق :

1. اسم فاعل           2. اسم مفعول                 3. اسم زمان
4. اسم مکان
        5 صفت مشبهه                6 اسم مبالغه        7- اسم تفضیل
1
اسم فاعل برانجام دهنده یا دارنده حالتی بودن دلالت می کند و معادل آن در فارسی معمولاً صفت فاعلی یا اسم فاعل است.
اسم فاعل از ثلاثی مجرد بر وزن فاعل ساخته می شود
مانند نَصَرَ --> ناصر
کَتَبَ --> کاتِب
اسم فاعل از فعل های مزید به شکل زیر ساخته می شود.
مُب+ مضارع بدون ی + کسره ما قبل آخر مانند :
یُرشِدُ --> مُرشدِ
یَتَحوّلُ --> متحوّل
یَنْسجِمُ --> مُنسَجِمْ
یَسْتَخْدِمُ --> مُستَخْدِمْ
1
اسم فاعل برانجام دهنده یا دارنده حالتی بودن دلالت می کند و معادل آن در فارسی معمولاً صفت فاعلی یا اسم فاعل است.
اسم فاعل از ثلاثی مجرد بر وزن فاعل ساخته می شود
مانند نَصَرَ --> ناصر
                         کَتَبَ --> کاتِب
اسم فاعل از فعل های مزید به شکل زیر ساخته می شود.
مُب+ مضارع بدون ی + کسره ما قبل آخر مانند :
یُرشِدُ --> مُرشدِ
            یَتَحوّلُ --> متحوّل
یَنْسجِمُ --> مُنسَجِمْ
              یَسْتَخْدِمُ --> مُستَخْدِمْ  

/ 6 نظر / 23 بازدید
قضوی

بنام خدا برادر عزیزو بزرگوار سلام علیکم از اینکه تصمیم به نشر قواعد زبان قران (عربی) گرفته اید بی نهایت از شماسپاسگذارم بیشک این اجری عظیم دارد چون هم برای دانشجویان علم کاربرد دارد وهم برای هرکسی که به اسلام تمایلی دارد برای فراگیری دین وواجباتش .اما بااجازه ازمحضرتان یک پیشنهادی دارم وان اینکه درعصری که هجمه های دشمنان برای دور نگه داشتن مسلمانان خاصه نسل جوان از قران ومکتب اهلبیت علیهم السلام از هر سو روز بروز بیشتر میشودوازسویی سنگینی دروس ومشقات زندگی که باعث میشود دانش اموزان کمتر بتوانند سراغ قران روند بد نیست درضمن قواعدی که بیان میفرمایید ازمثالهای قرانی استفاده شود که هم خدمت بخلق است وهم تبلیغ ونشر قران .باعرض پوزش اگر جسارت شد موفق باشید قضوی

مهلا

خیلی عالیه ممنون

مهلا

میشه در مورد ساختن فعل ها مثل فعل کرم نهی در باب افعال للمخاطبات نیز توضیحی قرار دهید؟

[متفکر][خداحافظ][شکست][وحشتناک][شیطان][شرمنده][دلشکسته][قلب][عجله][من نبودم][زودباش][دست]

pedram

Bad nabod khob bod[لبخند]

ستاری

سلام خیلی خوب بود بسیار ممنون من صرف افعال مزید رو بلدم ولی مجرد رو نمیدونم اگه ممکنه تمام صرفهای مجرد رو بنویسید